Qlobal məlumat mübadiləsinin böyük hissəsi okean dibi ilə uzanan fiber-optik kabellər vasitəsilə həyata keçirilir. Lakin Yəmən və İrandakı münaqişələr bu həyati əhəmiyyətli infrastrukturu ciddi təhlükə altına alıb. 2024-cü ildə husilərin Bab əl-Məndəb boğazında yük gəmisinə raket zərbəsi endirməsi nəticəsində Qırmızı dənizdəki üç sualtı kabel qırılıb. Ötən ilin sentyabrında isə daha dörd kabelin zədələnməsi Afrika, Asiya və Yaxın Şərqdə internet trafikini iflic edib.
Yaxın Şərqdəki böhran internetə necə təsir edir?
Müharibə zonalarında qırılmış kabellərin təmiri aylarla davam edən danışıqlar tələb edir. Kabel sənayesi üzrə ekspert Roderick Beck qeyd edir ki, Fars körfəzi heç vaxt əvvəlki təhlükəsiz vəziyyətinə qayıtmayacaq. Bu səbəbdən iqtisadiyyatlarını neftdən süni intellektə yönəldən Körfəz ölkələri Suriya, İraq və Oman vasitəsilə quru yolları inşa etməyə çalışırlar. ABŞ və İsrailin İrana hücumları isə mövcud kabel layihələrini tamamilə dayandırıb.
Avropanın yeni planı nədir?
Qırmızı dənizdəki fasilələr Avropanı alternativ yollar axtarmağa məcbur edib və diqqətlər Şimal Qütbünə yönəlib. Avropa İttifaqı Skandinaviyanı Asiya ilə birləşdirəcək "Polar Connect" layihəsini dəstəkləyir. "GlobalConnect Carrier" şirkətinin vitse-prezidenti Pär Jansson bildirir ki, geosiyasi vəziyyət bu marşruta marağı artırıb. Avropa İttifaqı hazırlıq işlərinə 9 milyon avro ayırıb, layihənin ümumi dəyəri isə təxminən 2 milyard avro qiymətləndirilir.
Şimal Qütbü layihəsinin hansı riskləri var?
Şimal Qütbündə kabel çəkmək ideyası yeni deyil, lakin əsas maneə sərt iqlim şəraitidir. "TeleGeography" tədqiqat firmasının direktoru Alan Mauldin xəbərdarlıq edir ki, aysberqlərin kabelləri zədələməsi qaçılmazdır və qış aylarında təmir qeyri-mümkündür. Bunun ən bariz nümunəsi 2016-cı ildə fəaliyyətə başlayan "Quintillion" layihəsidir. 2023-cü ilin iyununda və daha sonra yanvar ayında buzlaqların zərbəsinə məruz qalan kabelin təmiri düz səkkiz ay çəkib.
Gələcək perspektivlər nədən ibarətdir?
Yüksək təmir xərcləri və uzunmüddətli kəsintilər Arktika kabelini maliyyə baxımından cəlbedici etməsə də, hökumətlər məsələyə strateji yanaşırlar. Avropa İttifaqı bu layihəni məlumat suverenliyinin təminatı kimi görür. Pär Jansson Norveç-Yaponiya xəttinin dəyərinin 1 milyard avrodan aşağı olacağını təxmin edir. Layihənin 2030-cu ildə istifadəyə verilməsi planlaşdırılır, lakin ekspertlər bunun ən asan mərhələ olduğunu düşünürlər.
