Harvard Universitetinin Astrofizika Mərkəzinin (CfA) alimləri kainatda baş verən və 2018-ci ildən bəri sirr olaraq qalan güclü mavi partlayışların (LFBOT) mənşəyini izah edən yeni fərziyyə irəli sürüblər. LFBOT qısaömürlü, lakin çox parlaq kosmik hadisələrdir. İndiyədək astronomlar bu cür cəmi 14 partlayış qeydə alıblar. Digər kosmik partlayışlardan fərqli olaraq, onlar bir neçə gün ərzində sürətlə sönür və həyat dövrlərinin böyük hissəsində mavi rəngdə qalırlar. Bu isə partlayışların son dərəcə isti olduğunu göstərir.
Kosmik partlayışlar necə baş verir?
Tədqiqatçı Anya Nugent və komandasının hazırladığı yeni modelə əsasən, bu proses qoşa ulduz sistemində başlayır. Təkamül nəticəsində ulduzlardan biri digərinin xarici hidrogen təbəqəsini özünə çəkir. Nəticədə, donor ulduz yalnız qaynar helium nüvəsindən ibarət Volf-Raye ulduzuna çevrilir. Maddə toplayan digər ulduz isə nüvə yanacağını tez tükədərək ifrat yeniyə çevrilir və partlayaraq qara dəlik və ya neytron ulduzu yaradır.
Hansı proseslər LFBOT yaradır?
Sistemin çökməsi zamanı yaranan güclü təkan qoşa ulduzları qalaktikanın kənarlarına atır. Bundan sonra qara dəlik və ya neytron ulduzu yüzlərlə, hətta minlərlə il ərzində Volf-Raye ulduzunun maddəsini yavaş-yavaş udur. Faciəvi sonluq isə qara dəliyin birbaşa Volf-Raye ulduzunun sıx helium nüvəsinə çırpılaraq onu parçalaması ilə baş verir. Alimlərin fikrincə, məhz bu toqquşma cəmi bir neçə gün davam edən parlaq mavi LFBOT partlayışını yaradır.
Əvvəlki nəzəriyyələrdən fərq nədir?
Əvvəllər astronomlar LFBOT partlayışlarını kütləvi ulduzların ölümü və ya qara dəliklərin ulduzları parçalaması ilə əlaqələndirirdilər. Lakin Anya Nugent tərəfindən aparılan analizlər göstərdi ki, bu partlayışların baş verdiyi mühit əvvəlki ssenarilərlə üst-üstə düşmür. Yeni modelin doğruluğunu sübut edən əsas amillərdən biri də partlayış anında ulduzətrafı mühitin çox sıx olmasıdır. Bu sıxlıq, ulduzun fəlakətdən əvvəl atdığı maddələrlə izah olunur.
Gələcək tədqiqatlar üçün nə gözlənilir?
Bu yeni fərziyyəni tam təsdiqləmək üçün astronomlara daha çox müşahidə lazımdır. Bu işdə əsas rolu yaxın vaxtlarda fəaliyyətə başlayan Vera C. Rubin Rəsədxanası oynayacaq. Rəsədxana on illik proqram çərçivəsində bütün görünən səmanın müntəzəm çəkilişlərini həyata keçirəcək. Bu layihə sayəsində milyardlarla işıq ili məsafəsindəki daha zəif LFBOT partlayışlarını qeydə almaq və onların kainatın təkamülü boyu necə dəyişdiyini öyrənmək mümkün olacaq.
