Missisipi Ştat Universitetindən Metyu V. Braun (Matthew W. Brown) rəhbərliyindəki alimlər qrupu insanlarda ağır xəstəliklərə səbəb olan "Leishmania" parazitlərinin təkamülünü anlamaqda mühüm irəliləyiş əldə ediblər. "PNAS" jurnalında dərc olunan yeni tədqiqat göstərir ki, bu orqanizmlər genetik materialı elmi ictimaiyyətin əvvəllər ehtimal etdiyindən daha tez-tez mübadilə edirlər. Bu kəşf parazitlərin xəstəlik yayma və yeni şəraitə uyğunlaşma qabiliyyəti barədə mövcud təsəvvürləri tamamilə dəyişir.
Tropik və subtropik bölgələrdə yaşayan "Leishmania" parazitləri insana qansoran moskitlərin dişləməsi ilə keçir. Onların yaratdığı leyşmanioz xəstəliyi dəri xoralarından tutmuş qaraciyərin ağır zədələnməsinə qədər müxtəlif simptomlarla müşayiət olunur. Hazırda dünyada insan üçün patogen olan 20-dən çox parazit növü mövcuddur. Statistikaya görə, artıq 12 milyondan çox insan bu xəstəliyə yoluxub, təxminən 1 milyard insan isə infeksiya riski altındadır.
Bu kəşf nə üçün vacibdir?
Uzun müddət hesab edilirdi ki, "Leishmania" əsasən qeyri-cinsi yolla çoxalır. Lakin Türkiyədə "L. infantum", Efiopiya və Şri-Lankada isə "L. donovani" kimi növlərin təbii populyasiyalarında hibrid genotiplərin aşkarlanması bu fikri şübhə altına almışdı. Cinsi çoxalma zamanı baş verən hibridləşmə parazitlərin təkamülündə və xəstəlik törətmə potensialının artmasında əsas amil sayılır. Buna görə də, çoxalma mexanizmlərinin dərk edilməsi xəstəliklə mübarizə strategiyalarının hazırlanması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Tədqiqat necə aparılıb?
Tədqiqatçılar genetik mübadilələrin populyasiya strukturuna təsirini qiymətləndirmək üçün qabaqcıl "MLST" (çoxlokuslu ardıcıllıq tipləşdirməsi) metodundan istifadə ediblər. Analiz zamanı 11 müxtəlif növə aid 254 parazit izolyatı öyrənilib. Nəticələr heyrətamiz olub: alimlər genetik mübadilə səviyyəsinin demək olar ki, 72 faizə çatdığını qeydə alıblar. Həm növdaxili, həm də növlərarası hibridləşmənin yüksək tezliyi müxtəlif valideyn fərdlərindən törəyən heteroziqot hibridlərin yaranmasına gətirib çıxarır.
Metyu V. Braun qeyd edib ki, bu parazitlərin genetik materialı necə mübadilə etdiyini anlamaq onların adaptasiya imkanlarına baxışı fundamental şəkildə dəyişir. Onun sözlərinə görə, sərbəst gen mübadiləsi bu patogenləri formalaşdıran dominant qüvvədir. Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Köhnə Dünya "Leishmania" populyasiyalarında qohum olmayan fərdlərin çarpazlaşma dərəcəsi əvvəlki qiymətləndirmələrdən xeyli yüksəkdir. Bu genetik dinamikanın dərk edilməsi tropik xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün məqsədyönlü tədbirlərin işlənib hazırlanmasına kömək edəcək.
