Beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu, o cümlədən CENIEH və Tel-Əviv Universitetinin alimləri, təxminən 92-145 min il əvvəl yaşamış "Qafzeh 25" adlı fərdin qalıqlarını tədqiq ediblər. "Scientific Reports" jurnalında dərc olunan araşdırma, qədim insanların həyat tərzi və sosial davranışları haqqında nadir məlumatlar təqdim edir. Yüksək dəqiqlikli mikrokompüter tomoqrafiyası vasitəsilə aparılan analizlər, kəllə sümüyündə kəsici alətlə vurulmuş ciddi zədə izlərini aşkar edib.
Qədim insanlar necə sağ qalırdılar?
Sümük toxumasındakı bərpa əlamətləri göstərir ki, "Qafzeh 25" həmin ağır zədədən sonra uzun müddət yaşamağa davam edib. Alimlər bu faktı qədim cəmiyyətlərdə yaralı üzvlərə göstərilən qayğı və sosial dəstəyin bir sübutu kimi qiymətləndirirlər. Hərçənd zədənin dəqiq səbəbi mübahisəli qalsa da, tədqiqatçılar bunun insanlararası münaqişə nəticəsində baş verdiyini ehtimal edirlər.
Diş xəstəlikləri və qidalanma vərdişləri
Tədqiqat zamanı qədim dövr üçün qeyri-adi olan diş problemləri də aşkarlanıb. "Qafzeh 25"-in dişlərində karies və mina qüsuru müşahidə edilib ki, bu da ovçu-yığıcı cəmiyyətlər üçün nadir haldır. O dövrün insanları əsasən ət, qoz-fındıq və lifli bitkilərlə qidalandıqları üçün diş çürümələri müasir dövrlə müqayisədə çox az rast gəlinirdi.
Dəfn adətləri və sosial təkamül
Məzarın vəziyyəti cəsədin qəsdən dəfn edildiyini təsdiqləyir, çünki sümüklərdə vəhşi heyvanların və ya ətraf mühitin təsir izləri yoxdur. Tədqiqatın aparıcı müəllifi Ana Pantoja-Peres qeyd edir ki, bu tapıntılar "Homo sapiens"-in hələ 90 min il əvvəl mürəkkəb sosial bacarıqlara, o cümlədən dəfn mərasimlərinə və bir-birinə kömək etmək vərdişinə sahib olduğunu sübut edir.
