Müasir astrofizikanın ən böyük tapmacalarından biri erkən kainatda superkütləli qara dəliklərin necə meydana gəlməsidir. Müşahidələr göstərir ki, kosmos hələ gənc olduğu dövrdə belə, milyonlarla və ya milyardlarla Günəş kütləsinə bərabər obyektlər mövcud olub. Adi ulduz kütləli qara dəliklərin bu qədər qısa müddətdə böyüməsi demək olar ki, mümkün deyil.
Bu texnologiya və mexanizm necə işləyir?
Yeni aparılan radiasiya-hidrodinamik simulyasiyalar göstərir ki, III populyasiya ulduzları ətrafdakı qazın strukturunu dəyişdirə bilir. Bu ulduzların yaydığı ultrabənövşəyi şüalanma molekulyar hidrogeni (H₂) məhv edir, nəticədə qazın soyuması çətinləşir və o, kiçik fraqmentlərə parçalanmaq əvəzinə mərkəzə doğru toplanır. Bu proses nəticəsində 1-2 milyon il ərzində 20 min ilə 60 min Günəş kütləsi arasında olan nəhəng protoulduzlar formalaşır.
Nə üçün bu kəşf vacibdir?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu obyektlər 100 min Günəş kütləsinə qədər böyüyərək, sonradan superkütləli qara dəliklərin "toxumu"na çevrilə bilərlər. Əvvəlki modellərdən fərqli olaraq, bu yeni yanaşma xarici ultrabənövşəyi şüalanmanın çox güclü olmasını tələb etmir. Qaloda artıq mövcud olan ilkin ulduzların öz şüalanması bu prosesi işə salmaq üçün kifayət edir.
Alimlər qeyd edirlər ki, bu nəticələr hələlik birbaşa müşahidə deyil, arXiv-də dərc olunan kosmoloji modelləşdirmənin məhsuludur. Lakin bu mexanizm erkən kainatın təkamülündə qara dəliklərin necə bu qədər sürətlə böyük kütləyə çatdığını izah etmək üçün yeni və real bir yol təqdim edir.
