Orta əsr yazılı mənbələrinin əksəriyyəti əsasən knyazlar, müharibələr və kilsə hadisələri haqqında məlumat verir. Lakin Veliki Novqorodda tapılan toqac qramotaları bu ənənəni kökündən dəyişib. İlk dəfə 26 iyul 1951-ci il tarixində Nina Akulova tərəfindən aşkar edilən bu sənədlər, orta əsr insanlarının gündəlik qayğılarını, təsərrüfat məsələlərini və şəxsi münasibətlərini əks etdirən ən vacib tarixi sübutlardır.
Toqac qramotaları nə üçün bu qədər əhəmiyyətlidir?
XI–XV əsrlərə aid olan bu qramotalar perqamentdən daha ucuz və əlçatan olduğu üçün gündəlik qeydlər, borc siyahıları və şəxsi yazışmalar üçün istifadə olunub. Arxeoloqlar bu günə qədər 1240-dan çox belə tapıntı qeydə alıblar. Bu sənədlər bizə sadə insanların borc alıb-verməsi, məhkəmə çəkişmələri və hətta uşaqların yazı təlimləri haqqında unikal məlumatlar verir.
Qadınlar və uşaqlar orta əsr cəmiyyətində
Tapıntılar göstərir ki, qadınlar orta əsr Novqorodunda iqtisadi və sosial həyatda fəal iştirak ediblər. Məsələn, XII əsrə aid 9 nömrəli qramotada Qostyata adlı bir qadının ailə münaqişəsi və əmlak hüquqları uğrunda mübarizəsi əks olunub. Eyni zamanda, Onfim adlı bir uşağın yazı məşqləri və çəkdiyi şəkillər, savadlılığın yalnız ruhanilərə deyil, geniş kütlələrə aid olduğunu sübut edir.
Nə üçün məhz Novqorodda qorunub saxlanılıb?
Toqac qramotalarının bu qədər yaxşı vəziyyətdə günümüzə çatmasının əsas səbəbi Novqorodun torpaq quruluşudur. Rütubətli və oksigeni az olan torpaq qatı üzvi materialların, o cümlədən toqacın çürüməsinin qarşısını alıb. Bu təbii şərait, min il əvvəl yazılmış və oxunduqdan sonra atılmış gündəlik qeydlərin bir növ tarixi arxivə çevrilməsinə imkan verib.
