"NASA"-nın ekzoplanet ovçusu olan "TESS" kosmik teleskopu və Antarktidadakı "ASTEP" layihəsinin tədqiqatçıları elmə indiyədək məlum olmayan, nadir planet sistemi kəşf ediblər. Yerdən təxminən 370 işıq ili məsafədə yerləşən "TOI-201" ulduzunun ətrafında fırlanan ekzoplanetlərin orbitləri inanılmaz dərəcədə sürətlə dəyişir. Əksər planet sistemlərində obyektlər oxşar parametrlərə malik olub eyni orbital müstəvidə yerləşsə də, bu sistem tamamilə fərqli quruluşa malikdir. Burada bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən və qravitasiya baxımından qarşılıqlı təsirdə olan üç obyekt mövcuddur.
"TOI-201" sistemini unikal edən nədir?
Adətən planet sistemlərində orbitlərin yerdəyişməsi və transformasiyası milyonlarla, hətta milyardlarla il ərzində baş verir. Lakin "TOI-201" sistemində bu dəyişiklikləri real vaxt rejimində müşahidə etmək mümkündür. Sistemin xarici planeti olduqca dartılmış (elliptik) və meylli orbitə malikdir ki, bu da daxili planetlərə güclü qravitasiya təsiri göstərir. Nəticədə, daxili planetlərin orbitlərinin orientasiyası dəyişir və onların tranzit vaxtlarında (ulduzun önündən keçmə anlarında) sürüşmələr yaranır. Alimlərin hesablamalarına görə, təxminən 200 il sonra bu planetlər artıq öz ulduzları ilə bir xətt üzrə düzülməyəcək və tranzitlər tamamilə dayanacaq.
Antarktida müşahidələrinin rolu
Bu qeyri-adi kəşfin edilməsində Yerin ən təcrid olunmuş bölgələrindən birində – Antarktidadakı "Concordia" stansiyasında yerləşən "ASTEP" rəsədxanasının rolu böyük olub. Astronomlar uzun qütb gecələrindən istifadə edərək sistemi fasiləsiz izləyə biliblər. Eyni zamanda, "TESS" teleskopu xarici planetin nadir tranzitini qeydə alıb. Dünyanın dörd bir yanından olan digər rəsədxanalar isə bu obyektin qravitasiyasının "TOI-201" ulduzuna necə təsir etdiyini müşahidə ediblər.
Gözlənilməz tranzit gecikməsi
Tədqiqatlar zamanı astronomlar daxili planet olan "TOI-201b"-nin tranzitində qəribə gecikmələr aşkarlayıblar. Normal şərtlərdə planetlər metronom kimi dəqiq hərəkət edir və hər tranzit əvvəlkindən tam bir orbital dövr sonra baş verir. Lakin "TOI-201b" gözlənilən vaxtdan təxminən yarım saat gecikərək ulduzun önündən keçib. Bu qəfil sıçrayış elm adamları üçün böyük sürpriz olub və qlobal astronomiya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edib.
Müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçıların birgə səyləri nəticəsində bu mürəkkəb sistemin iş prinsipi anlaşıla bilib. Alimlər qeyd edirlər ki, Günəş sistemindən fərqli olaraq, buradakı planetlərin eyni müstəvidə yerləşməməsi sistem daxilində aktiv orbit yenidənqurmasının getdiyini göstərir. Bu isə tədqiqatçılara planetlərin formalaşmasından qısa müddət sonra baş verən prosesləri birbaşa izləmək üçün unikal imkan yaradır.
