ABŞ-ın Arizona ştatında yerləşən "DESI" (Dark Energy Spectroscopic Instrument) spektroqrafı kosmosun genişmiqyaslı xəritəsini hazırlamaq üçün nəzərdə tutulsa da, alimlərə gözlənilməz elmi kəşflər etməyə imkan verib. Tədqiqatçılar əlverişsiz hava şəraiti səbəbindən uzaq qalaktikaların müşahidəsinin mümkün olmadığı fasilələr zamanı bu cihazdan ağ cırtdan ulduzları öyrənmək üçün istifadə ediblər. Nəticədə, məhv olmuş ekzoplanetlərin kimyəvi tərkibi haqqında indiyədək əldə edilən ən dəqiq məlumatlar toplanıb.
Ağ cırtdanlar planetlərin tərkibini necə göstərir?
Günəşə bənzər ulduzlar təkamüllərinin sonunda xarici qatlarını ataraq "ağ cırtdan" adlanan sıx və isti obyektlərə çevrilirlər. Bu zaman ətrafdakı asteroidlər və ya planetlər ulduzun cazibə qüvvəsi ilə ona doğru çəkilir və qabarma qüvvələri nəticəsində parçalanaraq ulduzun səthinə düşür. Bu proses ulduzun atmosferini "metallar" adlanan ağır elementlərlə çirkləndirir və alimlərə həmin planetlərin ilkin tərkibini analiz etmək imkanı verir.
Tədqiqat hansı nəticələri ortaya qoyub?
Uorik Universitetindən Paula İskyerdonun rəhbərlik etdiyi qrup 12 ağ cırtdan ulduzun spektrini ətraflı təhlil edib. Tədqiqat göstərib ki, udulan planetlərin tərkibi Yer, Mars və ilkin meteoritlərlə böyük oxşarlıq təşkil edir. Atmosferlərdə oksigen, maqnezium, silisium, kalsium və dəmir kimi əsas elementlər aşkar edilib.
- Təhlil edilən 6 obyektdən 4-ü quru qayalı cisimləri udub.
- Digər 2 obyektdə isə su ilə zəngin planetesimalların izləri tapılıb.
- Bu tapıntılar Yer kürəsinin formalaşma mərhələləri ilə paralellər aparmağa imkan verir.
"Monthly Notices of the Royal Astronomical Society" jurnalında dərc olunan bu iş, "DESI"-nin əsas missiyasından kənar sahələrdə də nə qədər effektiv olduğunu sübut edir. Alimlər gələcək müşahidələrin digər ulduz sistemlərində planetlərin yaranma proseslərinin Günəş sistemi ilə nə dərəcədə uyğun olduğunu dəqiqləşdirəcəyinə inanırlar.
