Dallasda yerləşən "Colossal" biotexnologiya və genetika startapı vençur kapitalistləri, CIA və Peter Thiel kimi investorlardan yüz milyonlarla dollar vəsait cəlb edib. Şirkətin əsas hədəfi tüklü mamont, Tasmaniya pələngi və qorxunc canavar (dire wolf) kimi nəsli kəsilmiş heyvanları "geri qaytarmaqdır". Lakin 2025-ci ildə təqdim edilən qorxunc canavar balaları əslində qədim DNT-dən yaradılmış kopyalar deyil, sadəcə müəyyən genetik xüsusiyyətləri dəyişdirilmiş boz canavarlar idi. Bu yanaşma şirkətin təbiəti mühafizə səylərini sual altına alaraq ciddi tənqidlərə səbəb olub.
Yeni layihə təbiəti mühafizəyə necə kömək edə bilər?
Aprel ayında elan edilən yeni layihə 1800-cü illərdə nəsli kəsilmiş Cənubi Afrika antilopu olan mavi antilopun (bluebuck) bərpasına yönəlib. "Colossal" şirkətinin baş icraçı direktoru Ben Lamm bildirib ki, bu layihə üçün hazırlanmış texnologiyalar artıq təbiəti mühafizə təşəbbüslərində istifadə oluna bilər.
"Biz kifayət qədər irəliləyiş əldə etmişik və bu texnologiyaların bəziləri antilopların qorunmasına dərhal tətbiq edilə bilər. Təbiəti mühafizəyə aid etdiyimiz hər şeyi dünya üçün tamamilə pulsuz və açıq mənbəli edirik,"- deyə Lamm "The Verge" nəşrinə bildirib.
Söhbət əsasən çoxalmanı asanlaşdıran və canlı heyvanlardan oositlərin toplanması üçün nəzərdə tutulan tamamilə yeni bir texnikadan gedir. Tədqiqatçılar ultrasəs cihazı və iynə vasitəsilə canlı heyvanın yumurtalığına daxil olaraq yetişməmiş yumurta hüceyrələrini çıxarırlar. Bu innovativ üsul nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən növlərin qorunmasında mühüm rol oynaya bilər.
Alimlər bu təşəbbüsləri niyə tənqid edirlər?
Şirkətə qarşı irəli sürülən əsas tənqidlər nəsli kəsilmiş növlərlə bağlı səs-küylü elanların diqqəti hazırda mövcud olan və nəsli kəsilmək üzrə olan heyvanların xilası səylərindən yayındırmasıdır. Şərqi Afrikada antilopların qorunması üzrə işləyən ekoloq Douglas McCauley 2025-ci ildə "Time" jurnalında dərc olunan məqaləsində "Colossal" layihəsini sərt tənqid edərək yaradılan balaları "mutantlar" adlandırıb. O qeyd edib ki, həm maliyyənin, həm də siyasətçilərin diqqətinin bu cür mutant yaradılışlara yönəldilməsi planetdəki əsl böhranla mübarizə aparmaq imkanlarını zəiflədir.
Gələcək üçün hansı perspektivlər var?
Bütün tənqidlərə baxmayaraq, McCauley şirkətin son layihəsi üçün inkişaf etdirdiyi texnologiyalara ehtiyatlı nikbinliklə yanaşır. O, yumurta toplama texnikasının və qlobal biobankinq təşəbbüsünün növlərin qorunmasında çox faydalı ola biləcəyini vurğulayır. "Colossal" nəsli kəsilməkdə olan növlərin genetik qeydlərini gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamağı hədəfləyir.
Lamm isə öz növbəsində səs-küylü layihələrin iki əsas məqsədə xidmət etdiyini düşünür: çətin istifadə halları üçün davamlı sintetik biologiya infrastrukturu qurmaq və elmə diqqət, eləcə də maliyyə cəlb etmək. Onun fikrincə, bu cür layihələr gəncləri elmə həvəsləndirmək və təbiəti mühafizəyə diqqət çəkmək üçün güclü bir vasitədir.
