Böyük Britaniyanın Ridinq Universitetinin paleobioloqu Tomas Klements və onun komandası tərəfindən aparılan yeni tədqiqat, başayaqlılar sinfinin təkamül tarixini tamamilə dəyişib. 2000-ci ildə İllinoys ştatındakı Meyzon-Krik ərazisində tapılan və 300 milyon yaşı olan "Pohlsepia mazonensis" fosilinin əslində səkkizayaqlı ilbiz olmadığı məlum olub. "Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences" jurnalında dərc edilən məqaləyə əsasən, Ginnesin Rekordlar Kitabına ən qədim səkkizayaqlı ilbiz kimi daxil olan bu canlı, əslində müasir nautilusların qohumu sayılan qabıqlı nautiloiddir.
Bu kəşf alimləri başayaqlıların təkamül ağacını yenidən cızmağa vadar edir. Yeni tapıntı nautiloidlərin yumşaq toxumalarının tarixini təxminən 220 milyon il geriyə aparır. Eyni zamanda, səkkizayaqlı ilbizlərin mövcudluğuna dair ən qədim sübutlar günümüzə 150 milyon il daha da yaxınlaşır. Məlum olub ki, canlının cəsədi palçıqda basdırılmamışdan əvvəl həftələrlə çürüyüb və məhz bu çürümə prosesi ona səkkizayaqlı ilbizə bənzər aldadıcı forma verib.
Tədqiqatda hansı texnologiya tətbiq edilib?
Fosilin əsl kimliyini müəyyən etmək üçün tədqiqatçılar qabaqcıl sinxrotron görüntüləmə texnologiyasından istifadə ediblər. Bu metod, zərrəcik sürətləndiriciləri tərəfindən yaradılan və xəstəxana avadanlıqlarından milyardlarla dəfə daha parlaq olan rentgen şüalarına əsaslanır. Yüksək dəqiqlikli şüalar sayəsində alimlər 300 milyon illik daşın daxilindəki strukturu zədələmədən incələyə və kompüter tomoqrafiyası ilə görünməyən detalları aşkar edə biliblər.
Fosilin əsl kimliyi necə müəyyənləşdi?
Sinxrotron texnologiyası vasitəsilə fosilin daxilində əvvəllər heç kimin görmədiyi anatomik xüsusiyyət – yan-yana düzülmüş on bir kiçik dişəbənzər struktur tapılıb. Alimlərin fikrincə, bu, yalnız molyusklarda rast gəlinən və üzəri xırda dişlərlə örtülü olan radula orqanıdır. Səkkizayaqlı ilbizlərin radulasında hər cərgədə adətən 7 və ya 9, nautiloidlərdə isə 13 element olur. "Pohlsepia" fosilindəki dişlərin sayı aralıq rəqəm olsa da, onların forması nautiloidlərə daha yaxındır. Bundan əlavə, əvvəllər mürəkkəb kisəsi hesab edilən strukturda heç bir piqment melanosomu tapılmayıb.
Təkamül ağacı niyə yenidən cızılır?
Əldə edilən tapıntıları Meyzon-Krik ərazisindən tapılmış digər başayaqlı fosilləri ilə müqayisə edən alimlər, bu radulanın həmin bölgədə artıq məlum olan "Paleocadmus pohli" adlı qədim nautiloidin radulası ilə eyni olduğunu sübut ediblər. Bu isə o deməkdir ki, "Pohlsepia" heç vaxt ayrıca bir növ olmayıb. Tomas Klements qeyd edir ki, daşın içində gizlənmiş bir sıra kiçik dişin aşkar edilməsi səkkizayaqlı ilbizlərin nə vaxt və necə təkamül etdiyi barədə təsəvvürləri kökündən dəyişdirib.
