"ESO" (Avropa Cənub Rəsədxanası) tərəfindən Çilinin Atakama səhrasında quraşdırılan "PoET" (Paranal solar ESPRESSO Telescope) günəş teleskopu ilk müşahidələrini həyata keçirib. "İlk işıq" adlandırılan bu hadisə, Günəş sistemindən kənarda yerləşən planetlərin axtarışını təkmilləşdirmək məqsədi daşıyan cihazın fəaliyyətə başlamasını bildirir. 2026-cı ilin aprel ayının əvvəlində aparılan ilkin müşahidələr sistemin tam saz vəziyyətdə işlədiyini sübut edib. Sınaq mərhələsi bitdikdən və incə tənzimləmələr aparıldıqdan sonra tammiqyaslı elmi tədqiqatlara başlanılacaq.
Ekzoplanetlərin axtarışında hansı çətinliklər var?
Astronomlar adətən ekzoplanetləri ulduzların yaydığı işığı izləyərək aşkar edirlər. İşıq spektrindəki kiçik dəyişikliklər orbitdə bir planetin olduğuna işarə edə bilər. Lakin ulduzların səthi sabit deyil: ləkələr, alışmalar və digər aktivliklər yayılan işığın strukturunu dəyişdirir. Bu cür dəyişikliklər müşahidə edilən siqnalın həqiqətən bir planetə, yoxsa ulduzun öz aktivliyinə aid olduğunu anlamağı çətinləşdirən küy yaradır.
"PoET" teleskopu bu problemi necə həll edir?
"PoET" teleskopu məhz bu təsirləri bir-birindən fərqləndirmək üçün yaradılıb. Cihaz uzaq ulduzları birbaşa öyrənmək əvəzinə, astronomların ən yaxşı tanıdığı ulduzu — Günəşi müşahidə edir. Teleskopun 60 santimetr diametrli güzgüyə malik əsas hissəsi günəş ləkələri kimi xüsusi bölgələri analiz edir. İkinci, daha kiçik teleskop isə eyni anda bütün Günəş diskini izləyir. Alimlər bu yanaşma sayəsində kiçik bölgələrdə baş verənləri ulduzun ümumi siqnalı ilə müqayisə edə bilirlər.
"ESPRESSO" spektroqrafının rolu nədən ibarətdir?
Toplanan məlumatlar "VLT" (Çox Böyük Teleskop) üzərində quraşdırılmış yüksək dəqiqlikli "ESPRESSO" spektroqrafı vasitəsilə təhlil edilir. Gecələr "ESPRESSO" ekzoplanetləri tapmaq üçün uzaq ulduzları izləyir, gündüzlər isə "PoET" teleskopunun köməyi ilə Günəşi öyrənmək üçün istifadə olunur. Bu fasiləsiz iş rejimi günəş müşahidələrini digər ulduzların tədqiqatı ilə birbaşa əlaqələndirməyə imkan verir.
Layihənin gələcək hədəfləri nələrdir?
Portuqaliyada Avropa Tədqiqat Şurasının dəstəyi ilə hazırlanan teleskop, Portu Universitetinin Astrofizika Mərkəzindən məsafədən idarə olunur. Yaxın həftələrdə cihaz aktiv iş rejiminə keçməzdən əvvəl əlavə kalibrləmə prosesindən keçəcək və əldə edilən məlumatlar "ESO" arxivi vasitəsilə elmi ictimaiyyətə təqdim olunacaq. Layihənin əsas məqsədi, xüsusilə Yerəbənzər və kiçik ölçülü ekzoplanetlərin axtarışını daha etibarlı etməkdir. Günəşin davranışını dərindən anlamaq, uzaq ulduzların işığını daha dəqiq şərh etməyə və müşahidə küyünün arxasında gizlənən yeni dünyaları kəşf etməyə kömək edəcək.
