Beynəlxalq LHAASO (Large High Altitude Air Shower Observatory) əməkdaşlığı, Çin Elmlər Akademiyasının akademiki Çjen Tsaonun rəhbərliyi ilə apardığı tədqiqatlar nəticəsində "Cygnus X-3" sisteminin unikal xüsusiyyətlərini üzə çıxarıb. Yerdən təxminən 7200 işıq ili məsafədə yerləşən bu mikrokazar, kosmik şüa hissəciklərini 30 petaelektronvolt (PəV) enerjiyə qədər sürətləndirmə qabiliyyətinə malikdir. Bu göstərici, CERN-dəki Böyük Adron Kollayderinin imkanlarını təxminən 2000 dəfə üstələyir.
Bu kəşf nə üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır?
Onilliklər ərzində elm dünyasında Süd Yolu qalaktikasında təbii sürətləndiricilərin maksimum enerji həddinin 1 PəV olduğu hesab edilirdi. "Cygnus X-3" bu limiti 30 dəfə aşaraq, "superpəvatron" statusunu qazanıb. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu kəşf kosmik şüaların mənşəyi və qalaktikamızdakı kompakt obyektlərin fiziki prosesləri haqqında mövcud təsəvvürləri kökündən dəyişir.
Sistem necə işləyir və hansı xüsusiyyətlərə malikdir?
- Mikrokazar mexanizmi: Sistem qara dəlik və ya neytron ulduzu ilə kütləvi ulduz yoldaşından ibarətdir. Kompakt obyekt yoldaşının ulduz küləyindən maddəni udaraq güclü relyativistik şırnaqlar yaradır.
- Dövri aktivlik: Qamma şüalanma axını 4,8 saatlıq intervallarla dəyişir ki, bu da sistemin orbital dövrü ilə tam üst-üstə düşür.
- Kompakt enerji zonası: Hissəciklərin bu qədər yüksək enerji alması Günəşin radiusundan təxminən üç dəfə böyük olan kiçik bir sahədə baş verir.
NASA-nın "Fermi" kosmik teleskopu ilə əldə edilən məlumatlar da bu tapıntıları dəstəkləyir. Tədqiqatın nəticələri "National Science Review" jurnalında dərc olunub. Çinin Siçuan əyalətində, 4410 metr yüksəklikdə yerləşən LHAASO kompleksi, bu kəşflə qamma-astronomiya sahəsində yeni bir dövrün əsasını qoyub.
