Kvant şəbəkəsi necə işləyir?
"NYU" (Nyu-York Universiteti) tədqiqatçıları, Bruklində fəaliyyət göstərən "Qunnect" kvant startapı və "Cisco" şirkəti mövcud fiber-optik xətlər vasitəsilə dolanıq kvant siqnallarını birləşdirərək tarixi bir eksperimentə imza atıblar. Bu layihə texnologiyanın laboratoriya çərçivəsindən çıxaraq real şəhər infrastrukturuna tətbiqini nümayiş etdirir. Klassik şəbəkələrdən fərqli olaraq, kvant internetində məlumatların ələ keçirilməsi fizika qanunlarına əsasən qeyri-mümkündür. Sistemin əsasını qısa şəbəkə seqmentlərini vahid böyük şəbəkədə birləşdirən "dolanıqlıq mübadiləsi" prosesi təşkil edir.
"NYU" Kvant İnformasiya Fizikası Mərkəzinin direktoru Cavad Şabaninin rəhbərliyi altında çalışan aspirant Tayler Kouen bildirib ki, bu nailiyyət kvant cihazlarının bütöv bir şəhər miqyasında əlaqələndirilməsinin mümkünlüyünü sübut edir. Mart ayında Amerika Fizika Cəmiyyətinin illik toplantısında təqdim edilən və "arXiv" platformasında dərc olunan tədqiqat 2023-cü ildə əldə edilmiş uğurun davamıdır. Yeni sınaqda sistemə üçüncü qovşaq əlavə edilib və siqnallar tamhüquqlu şəbəkə strukturunda birləşdirilib.
Eksperimentin arxitekturası və iştirakçıların rolu
Üç qovşaqlı eksperiment Bruklin Hərbi Dəniz Tərsanəsindəki "Qunnect" mərkəzində yerləşən iki qovşağı Manhettendəki "QTD" kommersiya məlumat mərkəzi ilə əlaqələndirib. "Ulduz" tipli bu arxitekturada "NYU" sistemin dizaynını və dolanıqlığın keyfiyyətini təmin edib. "Qunnect" şirkəti foton siqnallarını temperatur və vibrasiyadan qoruyan "Carina" sistemi daxil olmaqla zəruri avadanlıqları təqdim edib. "Cisco" isə hər üç qovşağın sinxron işləməsini təmin edən koordinasiya proqram təminatını hazırlayıb.
Hansı nəticələr əldə olundu?
Real şəhər fiber-optik xətləri üzərindən həyata keçirilən saniyədə təxminən 1,5 mübadilə sürəti ilə qütbləşmə dolanıqlığı mübadiləsi uğurla nümayiş etdirilib. Fotonların fiber xətlərdə itməsi və xarici mühitin təsiri kimi fundamental problemlər öz həllini tapıb. Sistemin miqyaslana bilən olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki yalnız mərkəzi qovşaq mürəkkəb kriogen avadanlıq tələb edir. Bu isə gələcəkdə yeni qovşaqların şəbəkəyə asanlıqla əlavə olunmasına şərait yaradır.
Gələcək perspektivlər nələrdir?
Yaxın gələcəkdə bu texnologiyanın ən praktik tətbiqi kriptoqrafik açarların gizli şəkildə ələ keçirilməsini mümkünsüz edən kvant açar paylanması olacaq. Professor Cavad Şabaninin sözlərinə görə, 8-10 kilometr radiusda yüzlərlə maliyyə institutunun yerləşdiyi Manhetten bu texnologiyanın sınağı üçün ideal məkandır. O vurğulayıb ki, hazırkı şəbəkəyə edilən böyük yatırımlar yaxın onillikdə öz bəhrəsini verəcək və Nyu-York kvant internetinin real formaya düşdüyü ilk şəhərlərdən biri olacaq.
