"Dark Energy Spectroscopic Instrument" ("DESI") bəşəriyyət tarixində kainatın ən geniş və təfərrüatlı üçölçülü xəritəsini tamamlayaraq əsas məqsədlərindən birinə çatıb. Arizona ştatındakı Kitt-Pik rəsədxanasında yerləşən dörd metrlik "Mayall" teleskopu vasitəsilə aparılan beş illik müşahidələr nəticəsində 47 milyondan çox qalaktika və kvazar kataloqlaşdırılıb. Bu göstərici ilkin olaraq planlaşdırılan 34 milyon hədəfini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Əldə edilən nəhəng miqyaslı məlumatlar alimlərə kosmosun son 11 milyard illik təkamül tarixini dərindən öyrənməyə şərait yaradır.
Bu texnologiya necə işləyir?
"DESI" sistemi səmada uzaq obyektlərə avtomatik yönələn 5000 optik lifdən istifadə edir. Cihaz təxminən hər 20 dəqiqədən bir qalaktika və kvazarlardan gələn işığı toplayaraq onlara qədər olan məsafəni ölçür və üçölçülü xəritəni formalaşdırır. Bu cür müşahidələr kainatın təxminən 70 faizini təşkil edən və onun sürətlə genişlənməsinə səbəb olan qaranlıq enerjinin təbiətini anlamaq üçün son dərəcə vacibdir. Layihə çərçivəsində toplanan məlumatlar əvvəlki bütün kosmoloji tədqiqatların cəmindən təxminən altı dəfə çox obyektin qeydə alınması ilə böyük bir sıçrayış hesab olunur.
Qaranlıq enerji ilə bağlı hansı kəşflər gözlənilir?
"DESI" layihəsinin əsas hədəfi zaman keçdikcə qaranlıq enerjinin kainatın genişlənməsinə necə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir. Tədqiqatçılar müxtəlif dövrlərdə qalaktikaların paylanmasını müqayisə edərək maddənin necə böyük strukturlarda birləşdiyini öyrənirlər. İlk üç illik müşahidələrin nəticələri artıq bəzi gözlənilməz ipuçları təqdim edib. Məsələn, bəzi məlumatlar qaranlıq enerjinin standart kosmoloji modelin proqnozlaşdırdığı kimi sabit olmadığını, zamanla təkamül edə biləcəyini göstərir. Əgər bu fərziyyə təsdiqini taparsa, kainatın gələcək taleyi ilə bağlı mövcud elmi anlayışlar ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməli olacaq.
Gələcək planlar və layihənin uzadılması
Beş illik məlumat toplanışının başa çatması ilə alimlər bu fərziyyəni yoxlamaq üçün daha geniş və dəqiq bazaya sahibdirlər. Tam nəticələrin 2027-ci ildən etibarən dərc olunması gözlənilir. Eyni zamanda, 70-dən çox qurumu təmsil edən 900-dən artıq tədqiqatçının yer aldığı beynəlxalq "DESI" komandası mövcud məlumatların analizini davam etdirir. Avropa Kosmik Agentliyinin "Euclid" kosmik teleskopu kimi digər böyük missiyalar da fərqli yanaşmalarla oxşar məqsədlərə xidmət edir. Bu müstəqil məlumat bazalarının müqayisəsi ehtimal olunan anomaliyaların təsdiqlənməsi və kosmoloji ölçmələrin dəqiqliyinin artırılması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.
İlkin missiyanın uğuru "DESI" layihəsinin fəaliyyət müddətinin 2028-ci ilə qədər uzadılmasına səbəb olub. Yeni mərhələdə cihazın müşahidə sahəsi 14 min kvadrat dərəcədən 17 min kvadrat dərəcəyə qədər genişləndiriləcək. Buraya "Süd Yolu" müstəvisinə yaxın və ya üfüqdən aşağıda yerləşən, öyrənilməsi çətin olan bölgələr də daxil ediləcək. Layihə həmçinin qaranlıq maddə tədqiqatlarına töhfə vermək məqsədilə cırtdan qalaktikalar və ulduz axınları kimi daha yaxın obyektlərin öyrənilməsini davam etdirəcək. Bu strukturlar kainatdakı görünməz maddənin paylanması haqqında mühüm məlumatlar verə bilər.
