Kosmik monopoliyanın yaratdığı təhlükələr
Ötən həftə Ukrayna hərbçilərinin istifadə etdiyi "SpaceX"-in "Starshield" sistemi sürət məhdudiyyəti ilə üzləşib. Bu qərar yüksək sürətlə hərəkət edən terminalların xidmətə çıxışını bloklayıb və nəticədə Ukrayna ordusunun Rusiya dronlarına qarşı müdafiə imkanları zəifləyib. Hadisə nəticəsində enerji infrastrukturu hədəf alınıb, 2 nəfər həlak olub, azı 17 nəfər isə yaralanıb.
Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski bu addımı ABŞ-dakı siyasi gərginliklə əlaqələndirsə də, məsuliyyət məsələsi mübahisəli olaraq qalır. İlon Mask əvvəlcə qərarların ABŞ hərbçiləri tərəfindən verildiyini iddia etsə də, sonradan məhdudiyyətlərin birbaşa onun göstərişi ilə tətbiq edildiyi barədə məlumatlar yayılıb. Bu vəziyyət qeyri-dövlət subyektinin strateji hərbi qərarlara təsir etməsinin nə qədər təhlükəli olduğunu göstərir.
"SpaceX" niyə bazarı təkbaşına idarə edir?
Ekspertlər "SpaceX"-in hazırda kosmik buraxılış bazarında faktiki olaraq inhisarçı mövqedə olduğunu bildirirlər. "Falcon 9" raketlərinin yüksək səmərəliliyi və aşağı qiyməti şirkəti əvəzolunmaz edib. Lakin bu üstünlük, digər ölkələrin və şirkətlərin kosmosdan istifadə imkanlarını birbaşa İlon Mask-ın iradəsindən asılı vəziyyətə salır.
- "SpaceX"-in rəqabətsiz mühiti qiymətlərin artmasına səbəb ola bilər.
- NASA və ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri kimi qurumlar tək bir təchizatçıdan asılı qalmağın riskləri ilə üzləşir.
- Kosmik infrastrukturun qlobal iqtisadiyyat və gündəlik həyat (GPS, bank əməliyyatları) üçün kritik əhəmiyyəti var.
Gələcək üçün hansı dərslər çıxarılmalıdır?
Oksford Kosmik Təşəbbüsündən iqtisadçı Oğuz Karasu və digər mütəxəssislər, kosmos sənayesində rəqabətin vacibliyini vurğulayırlar. Tək bir şəxsin və ya şirkətin qlobal müdafiə və kommunikasiya sistemlərini idarə etməsi cəmiyyətin gələcəyi üçün ciddi bir təhdiddir. Ukraynadakı hadisələr, kosmik texnologiyalara çıxışın demokratikləşdirilməsi və diversifikasiya edilməsi zərurətini ortaya qoyur.
