İran müharibəsinin gərginləşməsi və Hörmüz boğazının bağlanması qlobal kənd təsərrüfatı üçün ciddi təhlükəyə çevrilib. Omanın Musandam yarımadası ilə İran arasında yerləşən bu dar su yolu dünya üzrə gübrə xammalı ixracının təxminən yarısının keçid nöqtəsidir. "The Fertilizer Institute" təşkilatının baş iqtisadçısı Veronica Nigh bildirir ki, qlobal ərzaq istehsalının təqribən 50 faizi gübrələrdən asılıdır. Artıq beş həftədən çoxdur davam edən bu böhran Şimal yarımkürəsində yaz əkini mövsümünə ağır zərbə vurur.
Keçən həftə ABŞ və İran gəmilərin hərəkətini bərpa etmək şərti ilə iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəlsələr də, Tehran İsrailin Livana zərbələrini əsas gətirərək 24 saat içində boğazı yenidən bağlayıb. 9 aprel tarixinə olan məlumata görə, su yolunda hərəkət tam dayandırılıb. "CoBank"ın aparıcı iqtisadçısı Jacqui Fatka-nın sözlərinə görə, son dörd həftə ərzində ABŞ-da gübrə qiymətləri 30-40 faiz bahalaşıb.
Bu texnologiya necə işləyir və niyə vacibdir?
Müasir azot gübrələrinin istehsalı 1913-cü ildə kəşf edilmiş və mayeləşdirilmiş təbii qazdan (LNG) kəskin asılı olan 113 illik "Haber-Bosch" prosesinə əsaslanır. Bu kimyəvi reaksiya qlobal təbii qaz ehtiyatlarının 3-5 faizini istehlak edir. İranda müharibə başlayandan bəri ABŞ-da LNG fyuçersləri 10 faiz artıb, Avropa və Asiyada isə qiymətlər ikiqat bahalaşıb. Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzinin (CSIS) 2023-cü il məlumatlarına əsasən, azot əsaslı gübrələr qlobal istifadənin 59 faizini təşkil edir.
İllinoys Universitetinin məlumatlarına görə, ABŞ öz gübrə ehtiyacının 80 faizini daxildə istehsal etsə də, qlobal istehlakın yalnız 10-15 faizini təşkil edir. "Carnegie Science" institutunun aparıcı tədqiqatçısı Lorenzo Rosa qeyd edir ki, dünyada əsasən Qlobal Şimalda yerləşən 400-ə yaxın belə müəssisə var. Onun sözlərinə görə, dünya üzrə 1,8 milyarddan çox insan həyatda qalmaq üçün idxal olunan təbii qaz və gübrədən asılıdır.
Fermerlər və istehlakçılar üçün hansı risklər var?
Qiymət artımı fermerlərin büdcəsinə ciddi təsir göstərir. Ayova ştatında 1200 akr sahəsi olan "DeVries Farm"ın həmsahibi Andy DeVries bildirir ki, yerli bazarda azot gübrəsinin qiyməti 35 faizdən çox, fosfor gübrəsinin qiyməti isə 19 faiz artıb. O, ehtiyacı olan fosfor gübrəsini bu gün alsaydı, əlavə olaraq 35 min ABŞ dolları ödəməli olacağını vurğulayıb. Beynəlxalq Təzə Məhsullar Assosiasiyasının (IFPA) proqnozlarına görə, bu şok ərzaq mağazalarında qiymətlərin 1-3 faiz artmasına səbəb ola bilər.
Siyasətçilər prosesi təmiz enerjiyə keçirməyə çalışsalar da, maneələr qalmaqdadır. Bayden administrasiyasının İnflyasiyanın Azaldılması Aktı "yaşıl" və "mavi" ammonyak istehsalını maliyyələşdirib. Lakin Donald Trump-ın "Big Beautiful Bill" qanunu çərçivəsində təmiz hidrogen layihələri üçün tikinti son tarixinin 2033-cü ildən 2028-ci ilə çəkilməsi layihələrin ləğvinə səbəb olub. IFPA məlumatlarına görə, gübrə qıtlığının ən böyük təsiri 2027-ci ilin qışında daha qabarıq şəkildə özünü göstərəcək.
"Qlobal gübrənin üçdə birinin münaqişəyə məruz qalan çox spesifik bir ərazidən axması gözardı edə bilməyəcəyimiz bir zəiflikdir," - deyə Miçiqan Dövlət Universitetinin kənd təsərrüfatı iqtisadçısı və professoru David Ortega bildirib.
