"Science Advances" jurnalında dərc edilən yeni tədqiqat Ayın görünməyən tərəfində yerləşən və uzunluğu 2000 kilometrdən çox olan Cənub Qütbü-Eytken (SPA) hövzəsinin formalaşma sirlərini aydınlaşdırıb. Alimlər yüksək dəqiqlikli 3D simulyasiyalar vasitəsilə nəhəng kraterin yaranma prosesini yenidən canlandırıblar. Tədqiqat nəticəsində məlum olub ki, hövzə təxminən 260 kilometr enində olan və şimaldan cənuba doğru hərəkət edən asteroidin zərbəsi nəticəsində yaranıb. Bu kəşf kraterin qeyri-adi elliptik forması ilə bağlı uzun illərdir davam edən elmi mübahisələrə son qoyur.
Nəhəng krater necə formalaşıb?
Simulyasiyalar göstərib ki, zərbə anında asteroidin sürəti saniyədə 13 kilometr olub. Sürətin 10 km/s olması halında kraterin çox uzunsov, 16 km/s olduqda isə həddindən artıq dairəvi alınacağı sübut edilib. Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, bu səma cismi Venera və ya Yer zonalarından deyil, məhz Marsın orbital zonasından gəlib. Asteroidin sıx nüvəsi Ayın səthinə tam nüfuz etməyərək kraterin cənub istiqamətində xarakterik daralmasını formalaşdırıb.
Zərbənin şimaldan cənuba doğru yönəlməsi Ayın mantiya materialının hara səpələndiyini müəyyən etmək baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. Modelləşdirmə sübut edib ki, zərbə zamanı atılan mantiya maddəsinin böyük hissəsi yenidən hövzəyə qayıdıb. Qalan tullantılar isə kraterin kənarından cənub istiqamətində təxminən 550 kilometr, eninə isə 650 kilometr məsafəyə "kəpənək" formasında yayılıb. Asteroidin gəldiyi şimal istiqamətində isə heç bir mantiya tullantısı aşkar edilməyib.
Bu kəşf "Artemis" missiyası üçün nə üçün vacibdir?
Bu elmi kəşf 2028-ci ildə planlaşdırılan "Artemis III" missiyası üçün birbaşa praktiki əhəmiyyətə malikdir. "NASA" astronavtlarının Ayın cənub qütbündə, SPA hövzəsinin cənub kənarına yaxın ərazidə eniş etməsi nəzərdə tutulur. Əvvəllər zərbənin cənubdan şimala doğru olduğu və eniş zonasında mantiya materialının tapılmayacağı ehtimal edilirdi. Lakin yeni model astronavtların məhz Ay mantiyasının maddələri ilə zəngin olan tullantı zonasında fəaliyyət göstərəcəyini təsdiqləyir.
Toplanacaq nümunələr bəşəriyyətə ilk dəfə Ay mantiyasının tərkibini birbaşa öyrənmək imkanı verəcək. Eyni zamanda, bu materiallar Cənub Qütbü-Eytken hövzəsinin dəqiq yaşını müəyyənləşdirməyə kömək edəcək. Tədqiqatçılar 3D modellərinin bəzi kiçik deformasiya nüanslarını qaçıra biləcəyini istisna etmirlər. Bununla belə, yaxın illərdə "Artemis" missiyasından əldə ediləcək real nümunələr bu elmi proqnozları birbaşa sınaqdan keçirəcək.
