ABŞ İdarəetmə və Büdcə Ofisi (OMB) tərəfindən irəli sürülən yeni qaydalar elmi ictimaiyyətdə ciddi narahatlıq doğurub. Təklif olunan dəyişikliklər siyasi təyinatlı şəxslərə elmi qrantların verilməsinə və onların ləğvinə birbaşa nəzarət imkanı verir. Bu, Mars planetindəki üzvi birləşmələrin axtarışı və ya kainatın ilk qalaktikalarının kəşfi kimi mühüm kosmik tədqiqatların maliyyələşdirilməsini risk altına qoyur.
Elmi tədqiqatlara siyasi nəzarətin təsiri nədir?
"The Planetary Society" təşkilatının kosmik siyasət üzrə rəhbəri Casey Dreier-in sözlərinə görə, bu qaydalar elmin inkişafına ciddi zərər vura bilər. Xüsusilə, elmi nəticələrin açıq çıxışlı (open-access) dərc edilməsinə qoyulan məhdudiyyətlər ictimaiyyətin vergi ödəyicilərinin vəsaiti hesabına aparılan araşdırmalardan xəbərsiz qalmasına səbəb olacaq. NASA-nın on ildən artıqdır ki, tətbiq etdiyi şəffaflıq prinsipi bu yeni tənzimləmələrlə tamamilə dəyişdirilir.
Yeni qaydalar alimləri necə təhdid edir?
- Siyasi motivli qrant ləğvi: Alimlərin şəxsi siyasi baxışları və ya keçmişdəki sosial media paylaşımları qrantların dayandırılması üçün bəhanə kimi istifadə edilə bilər.
- Bürokratik yük: Beynəlxalq əməkdaşlıqlar və konfranslarda iştirak üçün tələb olunan icazə prosedurları elmi fəaliyyəti çətinləşdirir.
- Qeyri-müəyyənlik: Qrantların istənilən vaxt və heç bir konkret qayda pozuntusu olmadan ləğv edilməsi elmi mühitdə qeyri-sabitlik yaradır.
Casey Dreier vurğulayır ki, bu, sadəcə büdcə kəsintisi deyil, elmi prosesin özünə qarşı yönəlmiş sistemli bir hücumdur. Hazırda 24 ştatın qubernatoru və baş prokuroru bu qaydaların konstitusiyaya zidd olduğunu və hakimiyyət bölgüsünü pozduğunu əsas gətirərək hüquqi mübarizəyə başlayıb. ABŞ Senatı-nda keçirilən dinləmələrdə isə demokrat senatorlar bu təklifləri "absurd" və "qərəzli" adlandıraraq kəskin tənqid ediblər.
