Paleontoloqlar quru heyvanlarının təkamül tarixini yenidən yazan kiçik kərtənkələyəbənzər qalıq aşkar ediblər. "Captorhinus aguti" adlanan bu canlı təxminən 289 milyon il əvvəl, erkən Perm dövründə ABŞ-ın Oklaxoma ştatındakı Richards Spur mağarasında məhv olub. Oksigensiz palçıq və qədim neft sızıntılarının qeyri-adi birləşməsi sayəsində canlı üçölçülü formada mumiyalanıb. Bu unikal mühit adətən zamanla yox olan dəri və qığırdaq kimi zərif yumşaq toxumaları qoruyaraq, nümunənin təbii ölüm duruşunda donub qalmasını təmin edib.
289 milyon il yaşı olan bu qalıq qabırğa tənəffüs sisteminin mövcudluğuna dair məlum olan ən qədim sübutdur. O, bu gün sürünənlər, quşlar və məməlilərin nəfəs aldığı irsi mexanizmi nümayiş etdirir. Cəmi bir neçə santimetr uzunluğunda olan bu kiçik mumiyalanmış qalıq özündə əvvəlki rekordçu sayılan dinozavr tapıntısından təxminən 100 milyon il daha yaşlı orqanik molekulları ehtiva edir.
Tədqiqat necə aparılıb?
Yeni tədqiqatda alimlər qalıqların daxilinə qeyri-invaziv şəkildə baxmaq üçün qabaqcıl neytron kompüter tomoqrafiyasından istifadə ediblər. Bu metod heyvanın gövdəsini bürüyən və "qarmon teksturasına" malik olan mükəmməl qorunmuş dərini üzə çıxarıb. Yüksək texnologiyalı görüntüləmə digər iki nümunənin öyrənilməsi ilə birləşdirilərək, tədqiqatçılara erkən amniotun ilk tam tənəffüs aparatını bərpa etməyə imkan verib. Alimlər seqmentləşdirilmiş qığırdaqlı döş sümüyü və qabırğa qəfəsini birbaşa çiyinə bağlayan müxtəlif qabırğa təbəqələrini özündə birləşdirən tam döş qəfəsi dəsti aşkar ediblər.
Bu kəşf nə üçün vacibdir?
Bu kəşf amfibilərin səmərəsiz tənəffüsündən daha güclü qabırğa aspirasiyası sisteminə doğru ciddi təkamül keçidini vurğulayır. Bundan əvvəlki erkən amfibilər oksigeni ağciyərlərə vurmaq üçün boğazlarından istifadə edərək havanı su kimi udurdular. Bu, heyvanın fəaliyyətini məhdudlaşdıran yorucu və səmərəsiz bir proses idi. Lakin "Captorhinus" bu qaydaları dəyişdirdi. O, qabırğalarını xaricə doğru genişləndirmək üçün əzələlərdən istifadə edərək havanı dərindən ağciyərlərə çəkən bir vakuum yaradırdı.
Qabırğa aspirasiyası adlanan bu proses böyük bir təkmilləşdirmə idi, çünki daha çox oksigen daha çox enerji demək idi. Artan enerji onlara ov etməyə, qaçmağa və amfibi qohumlarının gedə bilmədiyi qitələrin daxilindəki sərt şəraitdə yaşamağa imkan verirdi. Tədqiqatın nəticələri 8 aprel tarixində "Nature" jurnalında dərc edilib. Hazırda bu dəyərli nümunələr Toronto şəhərindəki Kral Ontario Muzeyində saxlanılır və gələcək araşdırmalar üçün dünya elmi ictimaiyyətinə açıqdır.
