2024-cü ilin 10 may tarixində baş verən və son illərin ən güclü hadisələrindən biri hesab olunan geomaqnit fırtınası zamanı Yer kürəsinin radiasiya qurşaqlarında ciddi dəyişikliklər qeydə alınıb. "Arase" peykinin məlumatlarına görə, milyonlarla elektronvolt enerjiyə malik elektronların sayı qısa müddət ərzində kəskin şəkildə azalıb. Bu hadisə 2003-cü ilin oktyabr-noyabr aylarından bəri müşahidə edilən ən intensiv günəş fırtınası kimi tarixə düşüb.
Elektronlar necə yoxa çıxdı?
Tədqiqatçılar VERB kompüter modeli vasitəsilə elektronların itirilməsinin iki əsas mexanizmini müəyyən ediblər. Birincisi, günəş küləyinin təzyiqi nəticəsində Yer kürəsinin maqnit sahəsinin (maqnitopauza) sıxılmasıdır. Bu zaman maqnit sahəsinin sərhədi planetə o qədər yaxınlaşıb ki, elektronlar maqnit tələsindən çıxaraq planetlərarası fəzaya sovrulub.
İkinci mexanizm isə maqnitosfer daxilindəki elektromaqnit dalğaları ilə bağlıdır. Aşağı tezlikli plazma dalğaları qalan elektronların trayektoriyasını dəyişərək, onların radiasiya qurşağından çıxmasına və atmosferin yuxarı qatlarına düşməsinə səbəb olub. Alimlər vurğulayırlar ki, bu proseslərin dəqiq vaxtı və ardıcıllığı modelləşdirmə üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Nə üçün bu kəşf vacibdir?
- Peyk təhlükəsizliyi: Yüksək enerjili elektronlar kosmik aparatların elektron sistemlərinə ciddi zərər vura bilər.
- Proqnozlaşdırma: Mövcud modellərin Kp indeksi əsasında işləməsi ekstremal hadisələr zamanı səhvlərə yol açır.
- Yeni yanaşma: Gələcək kosmik hava proqnozları maqnitosferin sıxılma və dalğa aktivliyi məlumatlarını daha dəqiq nəzərə almalıdır.
"AGU Advances" jurnalında dərc olunan bu araşdırma, gələcək super fırtınalar zamanı orbitdəki radiasiya vəziyyətini daha dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verəcək. Tədqiqatçıların fikrincə, yalnız ümumi geomaqnit aktivliyi deyil, həm də real zamanlı fiziki proseslərin izlənilməsi kosmik texnologiyaların qorunması üçün vacibdir.
