"Current Biology" jurnalında dərc olunan yeni təkamül modeli, onurğalıların gözlərinin mənşəyi ilə bağlı inqilabi nəzəriyyə irəli sürür. Lund Universiteti və Sasseks Universiteti tədqiqatçılarının rəhbərlik etdiyi qrup, təxminən 600 milyon il əvvəl yaşamış kiçik, qurdabənzər dəniz canlısının mərkəzi hissəsində yerləşən tək bir işığa həssas orqanın bugünkü görmə sisteminin təməli olduğunu müəyyən edib.
Bu təkamül prosesi necə baş verib?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, ilkin dövrlərdə bu canlılar sadəcə işığın istiqamətini və gün-gecə dövrünü ayırd edə bilən orqanlara sahib olublar. Heyvanların həyat tərzi dəyişdikcə və onlar yenidən aktiv üzməyə başladıqca, bu mərkəzi orqan yanlara doğru genişlənərək müasir onurğalıların sol və sağ torlu qişasını (retina) formalaşdırıb. Bu proses nəticəsində həm də beyindəki epifiz və paraepifiz strukturları yaranıb.
Nə üçün bu kəşf vacibdir?
Bu model həm də insan gözünün niyə bu qədər mürəkkəb quruluşa malik olduğunu izah edir. Alimlərin fikrincə, təkamül sıfırdan yeni sistem yaratmaq əvəzinə, mövcud olan hüceyrə və sinir şəbəkələrini yenidən istifadə edib. Beləliklə, görmə informasiyasını emal edən müxtəlif növ hüceyrələr vahid və yüksək təşkilatlanmış bir sistemdə birləşdirilib.
- Epifiz vəzinin rolu: İnsanlarda birbaşa işığı qəbul etməsə də, bu orqan melatonin hormonu ifraz edərək bioloji saatı tənzimləyir.
- İnkişafın sübutu: Onurğalıların embrion inkişafı zamanı torlu qişanın ön beyindən çıxıntı kimi formalaşması bu nəzəriyyəni dəstəkləyir.
- Elmi yanaşma: Tədqiqat fosillərə deyil, müasir heyvanların genetik və hüceyrəvi müqayisəli təhlilinə əsaslanır.
Hazırda bu model elmi hipotez olaraq qalır və hələ ki, 600 milyon il əvvələ aid həmin canlının qalıqları tapılmayıb. Lakin bu nəzəriyyə təsdiqlənərsə, həm binokulyar görmə qabiliyyətimizin, həm də yuxu rejimizin eyni qədim "tək gözlü" əcdaddan miras qaldığı rəsmən sübut olunacaq.
