Beynəlxalq alimlər qrupu, o cümlədən Tokio Universiteti, European XFEL və DESY mərkəzinin mütəxəssisləri, sərt rentgen şüalanması sahəsində mühüm nailiyyətə imza atıblar. 2026-cı ilin aprelində Hamburq yaxınlığındakı European XFEL qurğusunda keçirilən təcrübə zamanı 300 attosaniyəlik impulslar 180x330 nanometr ölçüsündə bir sahəyə fokuslanıb. Bu, kvadrat santimetr üçün 1020 vattlıq rekord pik intensivlik deməkdir.
Bu texnologiya necə işləyir?
Tədqiqatçılar impulsları fokuslamaq üçün iki yüksək dəqiqlikli güzgüdən ibarət Kirkpatrik-Baez optik sistemindən istifadə ediblər. Hər impuls dörd dəfə əks olunaraq, insan saçının kəsiyindən təxminən 100 min dəfə kiçik bir nöqtəyə cəmlənib. Nəticəni yoxlamaq üçün alimlər nazik mis folqa üzərində sınaqlar aparıblar. Yüksək enerji təsiri altında atomların daxili qabıqlarından ayrılan elektronlar, ASE (gücləndirilmiş spontan şüalanma) effekti yaradaraq nəzəri hesablamaların doğruluğunu sübut edib.
Nə üçün bu kəşf vacibdir?
Elektronların vəziyyətindəki dəyişikliklər attosaniyələr — saniyənin milyardda birinin milyardda biri qədər qısa müddətdə baş verir. Yeni texnologiya kimyəvi reaksiyalar zamanı elektronların yenidən qurulmasını və atom sistemlərinin dinamikasını müşahidə etmək üçün yeni qapılar açır. Hazırda təcrübə impulsların xüsusiyyətlərinin yoxlanılmasına yönəlsə də, gələcəkdə bu metod elektronların hərəkətinə birbaşa nəzarət etməyə imkan verə bilər.
Hazırda təcrübədə istifadə olunan optik sistem Yaponiyadan gətirilib. 2027-ci ilin əvvəlində European XFEL özünün təkmilləşdirilmiş optika dəstini quraşdırmağı planlaşdırır. Bu addımdan sonra sözügedən texnologiya MID eksperimental stansiyasında çalışan digər elmi qruplar üçün də əlçatan olacaq. Tədqiqatın nəticələri "Optica" jurnalında dərc edilib.
